Zespół nadpobudliwości psychoruchowej znany jest na świecie od blisko 150 lat. Zależnie od okresu, różnorodność nazewnictwa uwidaczniała odmienne ujęcie i podejście do istoty problemu. Obecnie, zgodnie z klasyfikacją Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, w użyciu jest termin Attention Deficit Hyperactivity Disorder - potocznie określane jako ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi. Wraz z ewaluowaniem definicji zmieniają się poglądy dotyczące rozpoznania oraz przyczyn powstawania schorzenia.

 

TRZY GŁÓWNE SYMPTOMY:

- DEFICYT UWAGI

- IMPULSYWNOŚĆ

- HIPERAKTYWNOŚĆ

 

 

Jako, że u wielu dzieci stwierdza się obecność kluczowych symptomów, konieczne jest przeprowadzenie,  specjalistycznych badań i obserwacji, pozwalających na określenie stopnia zachowań. Obecnie wyróżnia się trzy schematy zachowania wskazujących na ADHD. I tak wyróżnia się:

 

• typ nadaktywny - impulsywny (bez wyraźnych kłopotów z koncentracją), dziecko szuka możliwości rozładowania swoich emocji: biega, skacze, ma trudności z koordynacją ruchową. Podczas zajęć i zabawy zaczepia kolegów a czasem bywa także agresywne. Dezorganizuje pracę nauczycieli i całej grupy. Ekspresja ruchowa dziecka wyraża się poprzez liczne niefunkcjonalne, niepotrzebne ruchy tj.: częste poprawianie garderoby, obgryzanie paznokci a nawet nadmierne mruganie. Dziecko bywa wybuchowe, kłótliwe i płaczliwe a zachowania niepożądane nasilają się w sytuacjach przeżywania stresu, lęku czy frustracji.  Jego zachowanie jest zwykle nieadekwatne do sytuacji powodującej nieprzyjemne emocje.

 

• typ nieuważny (bez wyraźnych kłopotów z nad aktywnością), czasem określany skrótem ADD (rozumianym jako zaburzenie koncentracji i uwagi), cechuje się  trudnościami z koncentracją na zadaniu czy jakiejkolwiek innej czynności. Dziecku ciężko uczestniczyć w zajęciach wymagających ciszy i skupienia.  Ewidentne kłopoty z percepcją wzrokową i słuchową nie tylko wskazują na zaburzenie ale są również powodem licznych zachowań niepożądanych. Częste „wyłączanie się”, natłok myśli oraz błądzenie myślami i brak skupienia uwagi, to główne problemy, z jakimi borykają się dzieci należące do tego typu zaburzenia.

 

• typ łączony (przejawiający oba rodzaje objawów).

 

 

 Wiadomo więc, że osoby z ADHD nie potrafią:

• blokować rozpraszających bodźców –skutkiem jest deficyt uwagi
• blokować własnych myśli – co powoduje impulsywność
• blokować własnych reakcji na rozpraszające bodźce lub myśli – stądnadpobudliwość zachowania

 

 

Czy każde niegrzeczne dziecko ma ADHD? - Absolutnie NIE!

 

 

Bardzo wiele chorób i zaburzeń może przypominać ADHD. Tak samo dziecko może zachowywać się podobnie do dziecka nadpobudliwego. Z literatury zagadnienia oraz licznych badań empirycznych wynika jednak, że  za zdolność blokowania powyższych trzech funkcji odpowiadają płaty czołowe i przedczołowe płaty mózgu. Pozwalają one na ograniczenie odbierania ilości bodźców zmysłowych, a także dają czas na rozważenie możliwych opcji przed podjęciem działania, tzn. dają możliwość modulowania swoich reakcji. W przypadku ADHD płaty czołowe i przedczołowe nie funkcjonują w pełni, przez co centra blokowania bodźców nie wykonują swoich zadań prawidłowo.

 

Zgodnie z genetyczną wiedzą o etiologii schorzenia uznaje się zatem, że zaburzona równowaga pomiędzy hormonami noradrenaliną i dopaminą stanowi jeden z kluczowych czynników odpowiedzialnych za wystąpienie jednostki chorobowej.

 

Proces rozpoznania i diagnozy wymaga utworzenia zespołu diagnostycznego ( zespołu klinicznego), w skład którego wchodzą: pediatra lub lekarz rodzinny, psychiatra dziecięcy, neurolog oraz psycholog kliniczny a później także pedagog specjalny.

Zaniepokojony rodzic, w pierwszej kolejności powinien udać się na konsultację do lekarza pierwszego kontaktu bądź pediatry. Specjalista, na podstawie informacji uzyskanych od opiekunów, dokumentacji oraz obserwacji dziecka, kieruje pacjenta do dalszego postępowania diagnostycznego. Proces diagnozy ADHD i diagnozy funkcjonalnej dziecka, obejmuje rozległe działania, procedury i czynności. Rozpoznanie jest procesem długotrwałym i wymagającym zarówno dla dziecka jak i całej rodziny. Działania maja jednak na celu wnikliwe poznanie problemów, postawienie rzetelnej diagnozy i zaplanowanie optymalnych, dla danego dziecka, oddziaływań terapeutycznych.

 

 

Diagnoza kliniczno-psychologiczna korzysta z wieloaspektowych metod rozpoznania tj.

- Wywiad dotyczący problemów psychicznych;

- Wywiad dotyczący chorób somatycznych (o podłożu psychologicznym);

- Wywiad rodzinny;

- Wywiad rozwojowy;

- Rozmowa z dzieckiem;

- Rozmowa kierowana (rozmowa ma na celu zebranie od dziecka informacji definiujących trudności i problemy w jego funkcjonowaniu);

- Opinia szkoły lub przedszkola na temat zachowań i osiągnięć dydaktycznych.

 

 

Działania odbywają się w trakcie konsultacji specjalistycznych: pediatryczne, neurologiczne, psychiatryczne i psychologiczne. Niewykluczone, że dziecko będzie poddane testom psychologicznym, np. na iloraz inteligencji, badanie uwagi czy skontrolowane pod kontem dysleksji. Powszechnie stosuje się też kwestionariusze diagnostyczne oraz analizę wytworów dziecięcych.

Dziecko spełniające kryteria diagnostyczne dla ADHD, badane jest także pod kątem występowania zaburzeń współwystępujących. Do najczęstszych należą: upośledzenie wzroku bądź słuchu, zaburzenia uczenia się, mowy, napady drgawkowe, triki, migreny, pierwotne zaburzenie snu, zaburzenia lękowe i depresyjne, zaburzenia opozycyjno-buntownicze . Co więcej należy mieć pewność, że zachowanie dziecka nie jest następstwem wykorzystywania, nadużyć lub zaniedbań typu niedożywienie. Niestety schorzenie bywa mylone z infekcjami i poważnymi chorobami somatycznymi a czasem też z zaburzeniami psychicznymi. Niesprzyjające dziecku czynniki środowiskowe także mogą zniekształcić obraz kliniczny.

I tak dziecko wybitne, zdolne ale znudzone ( brak stymulacji rozwoju)  może swym zachowaniem przypominać zespół nadpobudliwości psychoruchowej. Dlatego też, fakt przejawiania cech ADHD nie przesądza o jego faktycznym występowaniu. Dodatków należy pamiętać, że kluczową rolę odgrywa wiek dziecka. Możliwość podjęcia skutecznej terapii i działań wychowawczych maleje wraz z wiekiem.

 

 

ADHD nie jest:

- chorobą,

- niepełnosprawnością intelektualną,

- opóźnieniem rozwoju,

- efektem błędów wychowawczych,

- efektem dezorganizacji rodziny,

- efektem nieodpowiedniej diety,

- efektem mikrouszkodzeń mózgu.

 

 

 

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytami uwagi  może objawiać się na wiele sposobów, np.:

- Gwałtownym i niekontrolowanym zachowaniem;

- Brakiem posłuszeństwa wobec dorosłych;

- Kłótliwym i agresywnym sposobem bycia;

- Niską odpornością na frustracje;

- Nieprzestrzeganiem zasad i reguł panujących w społeczeństwie, grupie i rodzinie;

- Gadulstwem oraz szczerością i bezpośrednią wypowiedzią;

- Brakiem zdolności przewidywania, następstw i  powtarzalności;

- „Życiem chwilą” objawiające się słabą organizacją pracy;

- Brakiem poczucia upływającego czasu;

- Brakiem umiejętności uczenia się na własnych błędach;

- Brakiem rozumowania przyczynowo-skutkowego

- Deficytem elastyczności, schematycznością zachowań;

- Nadwrażliwością sensoryczną;

- Szukaniem wrażeń, nowych doznań, intensywnych emocji;

- Nieumiejętnością odroczenia gratyfikacji;

- Trudnościami z wykonywaniem wieloetapowych poleceń;

- Słabą umiejętnością zrozumienia kontaktów sytuacyjnych;

- Słomianym zapałem, niechęcią do wykonywania czynności trudniejszych i wymagających zaangażowania; 

- Gubieniem przedmiotów, „słabą pamięcią”

- Czytaniem bez zrozumienia;

- Nieumyślnym, przypadkowym niszczeniem przedmiotów;

- Kłopotami z zasypianiem i ciągłością snu.

 

 

ADHD jest zaburzeniem często współwystępującym w autyzmie, nierzadko mylonym z objawami Zespołu Aspergera.

 

 

Zalecaną, przez specjalistów metodą wsparcia dzieci z ADHD i ich rodzin jest terapia behawioralna. Oddziaływania powinny opierać się na stosowanej analizie zachowania i być jednakowe w każdym środowisku dziecka. Ważne jest, aby oddziaływania terapeutyczne były wspierane i kontynuowane także w domu, przez najbliższą rodzinę.

Fundamentalne, w podejściu behawioralnym, jest założenie, że każde zachowanie jest wywoływane określonymi zdarzeniami i niesie za sobą konkretne konsekwencje. Jednocześnie przyjmuje się, że zachowanie które jest wzmacniane pojawiają się częściej, a zachowanie ignorowane, z czasem wygasa. W praktyce wymaga to cierpliwości, wytrwałości i bezwzględnej konsekwencji w postępowaniu z dzieckiem. Podobne praktyki i wskazówki dotyczące postępowania i radzenia sobie są przekazywane opiekunom i rodzeństwu w trakcie konsultacji i warsztatów ze specjalistą.

Jako oddziaływania wspierające terapię często zaleca się także: terapie zastępowania agresji, sensoplastykę, trening umiejętności społecznych oraz wszelkie formy ruchu. Ważne jest, aby zajęcia ruchowe, zabawy bądź inne formy aktywności fizycznej dały dziecku możliwość wyładowania energii i rozładowanie napięcia.

Bardzo istotną kwestią jest ścisła współpraca terapeuty i rodziców. Praca z rodzicami, wskazanie właściwych zachowań, okazanie zrozumienia i wsparcia są kluczowe dla skuteczności i efektywności terapii, mającej na celu polepszenie dobrostanu całej rodziny.

Jednocześnie zachęca się rodziców do zadawania pytań, dzielenia się spostrzeżeniami i rozmowy o codziennych trudnościach wychowawczych dziecka. Im wcześniej rodzice zaczną szukać odpowiedzi, pomocy i wsparcia tym większa szansa na odniesienie sukcesu wychowawczego i terapeutycznego. Należy przy tym, mieć świadomość przykrych konsekwencji niepodejmowania działań, mających na celu wspieranie dziecka i jego prawidłowego rozwoju.

W wyniku braku interwencji następują wtórne zaburzenia rozwojowe, takie jak zaburzenia opozycyjno-buntownicze, postępująca niepełnosprawność intelektualna, zaburzenia procesów poznawczych a także liczne zaburzenia osobowości.

 

Aby pomoc swemu dziecku i rodzinie należy korzystać z dostępnych form wsparcia. W pierwszej kolejności trzeba jednak konsultować nieprawidłowości w zachowaniu dziecka. Czekanie, aż dziecko „wyrośnie”, „przejdzie mu” czy nieustanne usprawiedliwianie go udaremniają szanse na zdrowe dzieciństwo a później dorosłość.  Dlatego, też warto pytać i dzielić się obawami ze specjalistami, aby wsparcie rozpoczęło się jeszcze w wieku przedszkolnym. Nie czekajmy aż nauczyciel w szkole skieruje dziecko do Poradni Psychologiczo-Pedagogicznej bądź dziecko zostanie zawieszone w prawach ucznia za niewłaściwe zachowania. Prawidłowe i konsekwentne stosowanie odpowiednich metod wobec małego dziecka przejawiającego nadpobudliwość psychoruchową przynosi znacznie szybsze i bardziej pozytywne efekty aniżeli interwencje wspierające dziecko w wieku szkolnym z diagnozą zaburzenia zachowania. Wczesne wspomaganie rozwoju małego dziecka służy zarówno dziecku jak i jego najbliższemu otoczeniu.