Zaburzenia wcześniej zaklasyfikowane do całościowych zaburzeń rozwoju: autyzm, zespół Aspergera, oraz całościowe zaburzenie rozwoju niezdiagnozowane inaczej (PDD NOS), w najnowszej klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM-V), zostały określone terminem - zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD). Aby dziecko spełniało kryteria diagnostyczne ASD, muszą u niego wystąpić objawy należące do dwóch obszarów: zaburzeń komunikacji i interakcji społecznych oraz stereotypowych powtarzalnych zachowań.

 

Jednak dziecko oprócz objawów charakterystycznych dla spektrum autyzmu, może przejawiać inne niepokojące objawy świadczące o zaburzeniach towarzyszących ASD.

 

Zaburzenia współwystępujące z ASD dotyczą ok. 70-100% osób chorych. U dzieci, u których występują zaburzenia ze spektrum autyzmu mogą pojawić się właściwie każde inne zaburzenia występujące u dzieci bez ASD. Funkcjonowanie osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu jest zdominowane przez podstawowe symptomy charakterystyczne dla ASD takie jak:

• deficyty w komunikacji werbalnej i niewerbalnej (brak kontaktu wzrokowego, deficyty w rozumieniu i stosowaniu komunikacji niewerbalnej, brak mimiki);
• deficyty w rozwoju, utrzymaniu i rozumieniu relacji (trudności w nawiązywaniu przyjaźni, trudności w regulowaniu zachowań adekwatnych do sytuacji społecznych);
• deficyty w społeczno-emocjonalnej wzajemności (brak prowadzenia dwustronnej konwersacji, poprzez zmniejszenie dzielenia się zainteresowaniami, emocjami;
• powtarzalna lub stereotypowa mowa, ruchy, posługiwanie się przedmiotami;
• zrytualizowane wzory zachowań werbalnych lub niewerbalnych;
• ograniczone zainteresowania, które są nieprawidłowe w intensywności;
• hiperreaktywność lub hiporeaktywność na bodźce zmysłowe (np. obojętność na ból, nadmierne dotykanie przedmiotów).

 

 

Symptomom tym mogą towarzyszyć objawy somatyczne, zaburzenia psychiczne, zaburzenia zachowania. Należą do nich m.in: nadruchliwość, wybuchy złości, agresja, nietypowe, powtarzające się zachowania, kompulsje.

 

 

DO ZABURZEŃ WSPÓŁWYSTĘPUJĄCYCH ZE SPEKTRUM AUTYZMU należą m.in.:

• zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi (ADHD);
• tiki;
• zaburzenia snu;
• zaburzenia odżywiania;
• padaczka;
• agresja, także autoagresja;
• zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne;
• fobie społeczne;
• zaburzenia lękowe;
• depresja;
• niepełnosprawność intelektualna;
• zaburzenia zmysłów (dotyk, słuch, wzrok).

 

Zaburzenia te utrudniają funkcjonowanie osób z ASD i wymagają wielowymiarowego podejścia. Bardzo istotne jest wczesne postawienie diagnozy.

 

 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

U osób z ASD częściej występują zaburzenia żołądkowo-jelitowe, bóle brzucha, zaburzenia funkcjonowania przewodu pokarmowego (refluks żołądkowo-jelitowy, zaparcia, biegunki). U części dzieci występują alergie na niektóre pokarmy (często mleko, gluten) lub nieprawidłowy metabolizm niektórych składników pokarmowych, nietolerancje pokarmowe, nadwrażliwość. Dlatego, koniecznością jest wizyta u lekarza specjalisty, który rozwieje wątpliwości rodziców lub wprowadzi odpowiednie leczenie oraz w razie potrzeby zaproponuje dietę eliminacyjną u dziecka.

 

 

ZABURZENIA SNU

Zaburzenia snu dotyczą ok. 40-83% chorych na ASD. Trudności ze snem dotyczą bezsenności, koszmarów nocnych, nagłych wybudzeń się dziecka z towarzyszącym emu płaczem lub krzykiem, wczesnym budzeniem porannym, sennością podczas dnia. Problemy ze snem współwystępują z takimi problemami jak: nadwrażliwość sensoryczna, epilepsja, ADHD, trudności w zachowaniu dziecka.

 

WAŻNE!

Niepokój, drażliwość, agresja, zaburzenia snu, mogą być objawami zaparć i bólu będącego następstwem nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu pokarmowego. Deprywacja snu może nasilać upośledzenie funkcji poznawczych (pamięć, uwaga, myślenie). Również nadaktywność dziecka w ciągu dnia lub zwiększona ilość czynności rytualnych może mieć związek z zaburzeniami snu. Przynajmniej częściowe wyeliminowanie zaburzeń somatycznych spowoduje, że praca z dzieckiem będzie łatwiejsza.

 

 

TIKI

Tiki występują u ok. 22% osób z ASD. To gwałtowne i mimowolne działania, powtarzające się spontanicznie. Dzielą się na proste tiki motoryczne, (dotyczące jednej grupy mięśni) i złożone tiki motoryczne (ruchy angażujące kilka grup mięśni), oraz tiki dźwiękowe charakteryzujące się mimowolnym wydawaniem dźwięków lub słów. Tiki wokalne również dzielą się na proste polegające na wydawaniu krótkich, nic nie znaczących dźwięków (np. chrząkanie), oraz tiki dźwiękowe złożone, polegające na wykrzykiwaniu wulgarnych i nie akceptowalnych społecznie treści. Kombinacja tików motorycznych i wokalnych to zespół Tourette’a. Tiki mogą nasilać się w stanach pobudzenia emocjonalnego lub oczekiwania, mogą również pojawiać się w trakcie snu. Zaburzeniami współwystępującymi z tikami są: zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, zespół nadpobudliwości psychoruchowej, dysleksja, dysgrafia, dysortografia.

 

WAŻNE!

Zdarza się że tiki uznawane są za niestosowny nawyk dziecka, wynikający z jego złośliwości, za co może być karane. Może to powodować poczucie winy u dziecka jak i u rodziców, którzy przyczynę tych zachowań upatrują w swoich błędach wychowawczych. Zaburzenia tikowe są zaburzeniami neurobiologicznymi, jednak czynniki psychologiczne wpływają na nasilenie objawów.

 

 

ADHD

Kryteria diagnostyczne dla ADHD spełnia ok. 50 % dzieci z ASD. Charakterystyczne symptomy czyli nadruchliwość, impulsywność i zaburzenia koncentracji uwagi dodatkowo utrudniają dziecku z ASD funkcjonowanie w sferze społecznej i osiągnięć szkolnych. Dziecko z ADHD jest nadmiernie aktywne ruchowo i emocjonalnie, ma trudności z koncentracją, przyswajaniem norm społecznych, jest labilne emocjonalnie. Oprócz farmakoterapii stosowanej w leczeniu nadpobudliwości psychoruchowej, metodą wsparcia dzieci z ADHD i ich rodzin, jest m.in. terapia behawioralna.

 

 

AGRESJA I AUTOAGRESJA

Dziecko z zaburzeniami ze spektrum autyzmu nie umiejąc wyrazić swoich uczuć czy potrzeb, może komunikować je w inny sposób, po przez agresję czy autoagresję. Zachowania niepożądane mogą przejawiać się w formie plucia, szczypania siebie i innych, bicia, kopania, oraz wielu innych. Agresja dziecka z ASD nie wynika z chęci zrobienia komuś krzywdy, ale jest wynikiem nieznajomości innej formy komunikacji. Przyczyną zachowań agresywnych mogą też być deficyty poznawcze, które ograniczają dziecku możliwość właściwej oceny sytuacji i jej interpretację z perspektywy innej osoby.

 

 

PADACZKA

Ryzyko epilepsji jest wyższe u osób z ASD niż w populacji ogólnej. Pro­blem ten dotyczy ok. 20-30% osób z ASD i jest częstszy u osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz u dziewczynek. Napady pojawiają się w różnym wieku i mają zróżnicowany charakter, chociaż największa częstość zachorowań przypada na okres wczesnego dzieciństwa i wczesnej adolescencji (dojrzewania). Występowanie epilepsji pogarsza rokowania osób z ASD. Osoby z ASD i współwystępującą padaczką, gorzej funkcjonują poznawczo i społecznie w porównaniu z osobami bez epilepsji. Napady padaczkowe mogą spowodować regres w rozwoju osób z ASD i wymagają konsultacji i współdziałania w terapii neurologa.

 

 

U dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu rozpoznawalność zaburzeń współwystępujących jest niewielka. Przyczyną tego jest inny przebieg niektórych chorób, oraz wynikające z ASD trudności w komunikacji, co może skutkować brakiem sygnalizowania przez dziecko dolegliwości. Drugim powodem jest odmienne przetwarzanie sensoryczne np. w odczuwaniu bólu (gdy dziecko mocno się uderzy, nie zwraca na to uwagi). Nadpobudliwość psychoruchowa, zaburzenia nastroju, zaburzenia snu, zachowania agresywne czasami są jedynymi dostrzegalnymi symptomami, poważnych problemów zdrowotnych.

 

 

Rodzice dzieci ze zdiagnozowanym ASD, w momencie gdy zauważą inne niepokojące objawy u swojego dziecka mogą odraczać pójścia do kolejnego specjalisty ze względu na obawę przed kolejną diagnozą. Tymczasem szersza wiedza dotycząca trudności i ograniczeń dziecka daje możliwość dostosowania odpowiedniej formy wsparcia, co z kolei przekłada się na efektywniejszą poprawę funkcjonowania dziecka z ASD.

 

Wczesne rozpoznanie i leczenie zaburzeń współwystępujących z ASD może korzystnie wpływać na wynik leczenia. Im więcej posiadamy informacji o funkcjonowaniu i trudnościach dziecka, tym efektywniej możemy mu pomóc wdrażając odpowiednie formy wsparcia. Po rozpoznaniu zaburzeń współistnie­jących z ASD, ich leczeniem powi­nien się zająć odpowiedni specjalista, który będzie nadzorował leczenie farmakologiczne.

 

 

WARTO PAMIĘTAĆ!

Pomimo trudności, ograniczeń wynikających z zaburzeń ze spektrum autyzmu i zaburzeń współwystępujących z nimi, każde dziecko ma swój potencjał, który nie zawsze jest widoczny od razu. Czasami trzeba poszukać, dobrze poznając dziecko, spędzając z nim czas. Należy tylko spojrzeć szerzej, a nie wyłącznie przez pryzmat ograniczeń dziecka. Opieka nad dzieckiem z ASD stanowi dla rodziców ogromne wyzwanie, a rodzice ci doświadczają szczególnie dużych obciążeń wynikających z całościowego charakteru zaburzeń dziecka. Z tego powodu, jest to trudne, bo rodzice przeznaczają dużo czasu i energii na działania mające na celu poprawę funkcjonowania ich dziecka. Dlatego też warto pomóc nie tylko swojemu dziecku, ale i samemu sobie. Formy pomocy są różne m.in.: uczestniczenie w grupach wsparcia dla rodziców o różnej tematyce, które mają na celu wymianę doświadczeń między rodzicami, szkolenia, czy rozmowa z psychologiem. Wsparcie udzielane rodzicom jest ważne również ze względu na dobro dziecka, ponieważ to od ich kondycji psychicznej zależy to jak poradzą sobie z wyzwaniami wynikającymi z ASD.

 

Niepubliczny Punkt Przedszkolny „Effectis”
Terapeutyczna placówka dla dzieci z autyzmem