Od wieków niepełnosprawność była piętnowana, w szczególność niepełnosprawność intelektualna, a osoby, których dotyczyła, były prześladowane i wykluczane, co skutkowało odmawianiem im prawa do udziału w życiu społecznym. Idiotyzm, imbecylizm, debilizm, dawniej określenia stopnia upośledzenia umysłowego, później wykorzystywane w celu poniżenia kogoś. Ze względu na stygmatyzujący charakter terminu upośledzenia umysłowego, zmieniono go na termin niepełnosprawność intelektualna.

 

 

Według klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM-V), niepełnosprawność intelektualna obejmuje deficyty w zakresie funkcjonowania intelektualnego jak i przystosowawczego, w sferze dotyczącej: rozumienia pojęć, funkcjonowania społecznego, oraz w dziedzinach praktycznych. Spełnione muszą być trzy następujące kryteria diagnostyczne:

 

1. deficyty w funkcjonowaniu intelektualnym w takich sferach jak planowanie, rozwiązywanie problemów, myślenie abstrakcyjne, uczenie się, wnioskowanie;

2. deficyty w przystosowywaniu się, powodujące niepowodzenia w obszarze społeczno-kulturowym czyli brak umiejętności samodzielnego funkcjonowania,  odpowiedzialności za swoje życie, nie radzenie sobie z wymogami otoczenia, nie przestrzeganie ustalonych norm w danej społeczności, trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji interpersonalnych;

3. wystąpienie deficytów intelektualnych i przystosowawczych w okresie rozwojowym.

 

Deficyty poznawcze i adaptacyjne, są istotnie ograniczające funkcjonowanie osoby, w zaspokajaniu swoich potrzeb, oraz stwarzają wyzwania dla najbliższego otoczenia.

 

W klasyfikacji DSM-V, wyróżnionych jest 4 stopnie niepełnosprawności intelektualnej: lekki, umiarkowany, znaczny i głęboki. Stopnie te określane są na podstawie poziomu rozwoju zachowania adaptacyjnego, który określa zasięg potrzebnego wsparcia.

 

 

 

Rodzaje pomocy potrzebnej osobom niepełnosprawnym intelektualnie:

 

• sporadyczna – to pomoc krótkoterminowa udzielana w trudnej, często kryzysowej sytuacji życiowej,
• ograniczona ­– to forma pomocy udzielana przez dłuższy ale określony czas,
• znaczna – to rodzaj regularnej pomocy udzielanej przez dłuższy czas, często przez całe życie,
• całkowita ­– to intensywna i stała pomoc, niezbędnado utrzymania pacjenta przy życiu.

 

Niepełnosprawność intelektualna jest często występującym zaburzeniem rozwojowym, dotyczącym 1-3% populacji. Z niepełnosprawnością intelektualną często współwystępują inne zaburzenia rozwojowe, wady wrodzone, inne niepełnosprawności. Do najczęściej występujących należą wady narządu wzroku, słuchu, padaczka, mózgowe porażenie dziecięce, zaburzenia komunikacji, zaburzenia psychiczne.

 

Do zaburzeń rozwojowych należą zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD). U ok. 75% dzieci z ASD współwystępuje niepełnosprawność intelektualna.

 

 

Przyczyn powstawania niepełnosprawności intelektualnej jest wiele i nie zawsze można je określić (znajomość przyczyny u ok. 30-50% osób ). Częściej jest określana u osób z lekką niepełnosprawnością. Amerykańskie Towarzystwo do spraw Intelektualnej i Rozwojowej Niepełnosprawności, wyróżnia cztery kategorie przyczyn tej niepełnosprawności:

 

• biomedyczne (zaburzenia genetyczne),
• społeczne (interakcje, poziom stymulacji),
• behawioralne (uzależnienie matki, odrzucenie, przemoc),
• edukacyjne (wczesność diagnozy i interwencji).

 

Znajomość przyczyny ma często charakter biomedyczny, związany ze zmianami w układzie nerwowym.

 

 

 

Wielowymiarowe rozumienie niepełnosprawności intelektualnej obejmuje:

 

• zdolności intelektualne;
• zachowania adaptacyjne (rozumienie, kompetencje społeczne i umiejętności społeczne);
• uczestniczenie w relacjach społecznych, oraz pełnienie ról społecznych;
• zdrowie psychiczne i fizyczne;
• kontekst społeczny i kulturowy w jakim dana osoba funkcjonuje.

 

 

W potocznym języku używa się terminu „osoba niepełnosprawna". Takie sformułowanie zamyka osoby w jednej cesze i etykietuje je. Wyrażenie „osoba z niepełnosprawnością" unika tego zamknięcia. Używanie takiego terminu, pozwala na postrzeganie danej osoby, nie tylko przez pryzmat jej niepełnosprawności, ale umożliwia spojrzenie jak na osobę posiadającą wiele innych cech, czy też przynależności do innych grup.

 

 

 

Konwencja o prawach osób z niepełnosprawnościami

 

Jej celem jest ochrona i zapewnienie równego korzystania ze wszystkich praw człowieka, przez wszystkie osoby z niepełnosprawnościami. Konwencja ta potwierdza prawa tych osób i wskazuje w jaki sposób mają one być realizowane przez państwo. Jest ona szczególnie ważnym aktem prawnym, dla osób z niepełnosprawnością intelektualną, jako że jest to grupa osób najbardziej wykluczana ze społeczeństwa i narażona na dyskryminację. Osoby z tym rodzajem niepełnosprawności są podmiotami wszystkich wolności i praw człowieka, m.in prawa do życia osobistego, prawo do autonomii decyzyjnej, czy prawo do reprodukcji.

 

Osoba z niepełnosprawnością intelektualną, często najsilniejsze wsparcie emocjonalne otrzymuje od najbliższego otoczenia (rodzina, przyjaciele). Pomocą służą także wyspecjalizowane instytucje, takie jak instytucje kształcenia specjalnego, rehabilitacja medyczna, czy psychologiczna. Do pewnego stopnia można usprawnić funkcjonowanie osoby dzięki zastosowaniu metod rehabilitacyjnych. Jednak istotne dla prawidłowego rozwoju tych osób jest wsparcie społeczne. Elementarną formą wsparcia tych osób jest naturalne traktowanie ich, co ułatwia osobom z niepełnosprawnością intelektualną, aktywne uczestnictwo w życiu społecznym. Wykluczenie społeczne, nawet przy największym wsparciu w rodzinie czy instytucjach wspomagających, może zatracić te działania. Iloraz inteligencji nie jest tak istotny w stawaniu się samodzielnym, jak otoczenie społeczne.

 

Osoby z niepełnosprawnością intelektualną mają potrzebę kontaktu emocjonalnego i są zdolne do przeżywania emocji. Sfera emocjonalna osób z niepełnosprawnością intelektualną, jest obszarem funkcjonowania, mającym kluczowe znaczenie dla jakości życia tych osób. Poszanowanie godności, indywidualności osoby, uznanie jej autonomii, włączenie w życie społeczne, to metody umożliwiające rozwój. Poczucie akceptacji, szacunku, przynależności do grupy, bezpieczeństwa, to potrzeby każdego człowieka bez względu na poziom funkcjonowania intelektualnego.